Hukuk Lügatı
Hukuk tahsilinde ve içtihatlarda sıkça karşılaşılan Latince kavramlar, temel ilkeler ve kavramsal ayrımlar.
Borç
ObligationKişinin diğer kişiye karşı yerine getirmek zorunda olduğu yükümlülüktür.
Def'i
ExceptioBorçlunun, alacaklının hakkının varlığını inkar etmeksizin, özel bir sebebe dayanarak borcu ifa etmekten kaçınmasını sağlayan haktır.
En bilinen örneği zamanaşımı def'idir. İtirazdan farkı şudur: Hakim itirazı re'sen (kendiliğinden) gözetmek zorundadır, def'iyi ise ancak borçlu ileri sürerse dikkate alabilir.
Gabin (Aşırı Yararlanma)
Laesio EnormisBir sözleşmede karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlığın bulunması ve bu oransızlığın karşı tarafın zor durumundan yararlanılarak yaratılmasıdır.
TBK m.28 hükmünde düzenlenmiştir. Şartları: 1) Edimler arasında açık oransızlık, 2) Zarar görenin zor durumda kalması, düşüncesizliği veya deneyimsizliği, 3) Diğer tarafın bunu sömürme kastı.
Hukuka Uygunluk Nedenleri
IustificatioGörünüşte suç teşkil eden bir fiili hukuk düzeninin bütününe uygun kılan ve fiilin suç vasfını tamamen kaldıran durumlardır.
TCK m.24-26 arasında düzenlenmiştir: 1) Kanun hükmünün icrası ve amirin emri, 2) Meşru savunma, 3) Hakkın kullanılması, 4) İlgilinin rızası.
Hukuku Bilmemek Mazeret Değildir
Ignorantia Iuris Non ExcusatKişinin yürürlükteki mevzuatı bilmediğini veya yanlış yorumladığını ileri sürerek cezai ya da hukuki sorumluluktan kurtulamayacağını belirten evrensel kuraldır.
Türk Ceza Kanunu m.4 hükmünde "Ceza kanunlarını bilmemek mazeret sayılmaz" şeklinde pozitif hukuka aktarılmıştır. Bireylerin toplumsal düzeni sağlayan kuralları öğrenme yükümlülüğü olduğu varsayımına dayanır. Ancak kaçınılmaz bir haksızlık yanılgısı (TCK m.30/4) istisnai olarak kusurluluğu etkileyebilir.
Kuvvetler Ayrılığı
Trias PoliticaDevletin yasama, yürütme ve yargı güçlerinin birbirinden bağımsız ve ayrı organlara verilmesi ilkesidir.
Montesquieu tarafından sistemleştirilen ilke, devlet gücünün tek elde toplanarak tiranlığa dönüşmesini engellemeyi ve hürriyetleri teminat altına almayı hedefler.
Mens Rea
Mens Rea (Kusurlu Zihin)Bir suçun manevi unsurunu, yani failin zihinsel durumunu (kast veya taksir) ifade eder.
Roma hukuku kökenli "Actus non facit reum nisi mens sit rea" (Zihin suçlu olmadıkça eylem suçlu yapmaz) ilkesinden gelir. Ceza hukukunda failin zihinsel kastı olmadan cezalandırılamayacağını özetler.
Mücbir Sebep
Vis MaiorFailin veya borçlunun faaliyet alanı dışında gerçekleşen, öngörülemez ve önlenemez olağanüstü dış olaydır.
Deprem, sel, salgın hastalık veya savaş gibi olaylar mücbir sebep niteliğindedir. Mücbir sebep illiyet bağını keserek borçluyu ifa imkansızlığı karşısında tazminat yükümlülüğünden kurtarır.
İlliyet Bağı (Nedensellik Bağı)
Nexus CausalisFailin davranışı ile meydana gelen zarar veya netice arasındaki sebep-sonuç ilişkisidir.
Gerek ceza hukukunda sorumluluk için gerekse borçlar hukukunda haksız fiil tazminatı için eylem ile netice arasında uygun illiyet bağı aranır. Üçüncü kişinin ağır kusuru, mağdurun ağır kusuru veya mücbir sebep illiyet bağını kesebilir.
İsnadiyet (Kusur Yeteneği)
ImputabilitasKişinin işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğidir.
TCK m.31 (yaş küçüklüğü) ve m.32 (akıl hastalığı) isnat yeteneğini doğrudan etkileyen düzenlemelerdir. İsnat yeteneği bulunmayan kimseye ceza yaptırımı değil, güvenlik tedbiri uygulanır.
İtiraz
ObiectioBir hakkın hiç doğmadığını veya sonradan tamamen sona erdiğini ileri süren savunma vasıtasıdır.
Hakim davanın her aşamasında itiraz sebeplerini taraflar ileri sürmese dahi kendiliğinden (re'sen) araştırmak ve uygulamak zorundadır.